Το πολύπλοκο γεωπολιτικό παιχνίδι που ανάγκασε την
Ρωσία να εγκαταλείψει το σχέδιο του South Stream αναλύει το Stratfor. Οι
εντάσεις ανάμεσα στην Gazprom και τις Βρυξέλλες και η επιλογή του Nord
Stream. Πως ανέτρεψε τα δεδομένα η κρίση στην ανατολική Ουκρανία.
Η Ρωσία έχει εμπλακεί για άλλη μια φορά σε μια μάχη με την Ευρώπη σχετικά με μια νέα πρόταση για έναν αγωγό φυσικού αερίου.
Όπως οι πιέσεις για τον South Stream και η αποτυχία του σχεδίου, η αναμέτρηση για τον
TurkStream
– ένα έργο για την μεταφορά ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη μέσω της
Ελλάδας και της Τουρκίας – είναι γεμάτη με δυνητικά εμπόδια,
συμπεριλαμβανομένων των έντονων πολιτικών αντιδράσεων από τους
Ευρωπαίους καταναλωτές.
Αλλά την φορά αυτή, ο
νικητής μπορεί να είναι η Ρωσία.
Έχοντας διδαχτεί από τα λάθη του παρελθόντος και με λίγες επιλογές στην
διάθεση της για την παράκαμψη της Ουκρανίας, η Μόσχα είναι αποφασισμένη
να μην αφήσει τον TurkStream να έχει το μέλλον του South Stream.
Ανάλυση
Το
σχέδιο του αγωγού South Stream άρχισε να σχηματοποιείται μετά τις
διαφωνίες ανάμεσα στην Ουκρανία και στην κρατική ρωσική εταιρεία φυσικού
αερίου Gazprom στα μέσα του 2000. Η Ρωσία, επιδιώκοντας την πληρωμή
ληξιπρόθεσμων οφειλών της ουκρανικής
Naftogaz, έκοψε τις προμήθειες φυσικού αερίου στην Ουκρανία με την ελπίδα να ασκήσει πιέσεις στο Κίεβο.
Η
Ουκρανία, η πιο σημαντική χώρα διέλευσης για το ρωσικό φυσικό αέριο που
κατευθυνόταν εκείνη την εποχή στην Ευρώπη, απάντησε εκτρέποντας τις
προμήθειες που προορίζονταν για καταναλωτές στην
Ευρώπη.
Η Gazprom διέκοψε τελικά κάθε ροή φυσικού αερίου μέσα από την Ουκρανία,
αλλά για περιορισμένο χρονικό διάστημα, αποκόβοντας μαζί και την
Ευρώπη.
Η απόφαση της
Gazprom ανάγκασε την
εταιρεία να εξετάσει τον αντίκτυπο που μπορεί να είχαν στους Ευρωπαίους
καταναλωτές παρόμοιες μελλοντικές διαφωνίες με την Ουκρανία. Οι
συνέπειες από την διαμάχη αυτή, προσέφεραν στην Ρωσία και στην Ευρώπη το
κίνητρο να εξετάσουν τρόπους για την κατασκευή δικτύων αγωγών που δεν
θα περνάνε μέσα από την Ουκρανία.
Δύο ήταν οι επιλογές που εμφανίστηκαν: ο SouthStream, ένα δίκτυο που θα παρέκαμπτε την Ουκρανία από τον Νότο και ο
Nord Stream, μια ήδη υπάρχουσα πρόταση που θα παρέκαμπτε την Ουκρανία από τον Βορρά, μέσω της Γερμανίας.
Η άνοδος του Nord Stream
Διάφοροι παράγοντες έπαιξαν ρόλο στην επιτυχία του Nord Stream και την αποτυχία του South Stream.
Κατά την παρουσίαση της πρότασης του South Stream, οι
εντάσεις ανάμεσα στην Ρωσία και την Ευρώπη για τις αντι-μονοπωλιακές πρακτικές της Gazprom σιγόβραζαν κάτω από την επιφάνεια. Δεν είχαν φτάσει ακόμα στο
σημείο ανάφλεξης
που προκάλεσε την δημόσια νομική κόντρα μεταξύ των δύο πλευρών.
Επιπρόσθετα, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είχε σχεδιάσει ακόμα το Τρίτο
Ενεργειακό Πακέτο, κάτι που σημαίνει ότι η
Βουλγαρία -
το τότε νεοεισαχθέν μέλος της Ε.Ε. που θα γινόταν μια κρίσιμη χώρα
διέλευσης στο δίκτυο του South Stream – δεν υπόκειντο στις σκληρές
ευρωπαϊκές ρυθμίσεις.
Ακόμα και μετά την υιοθέτηση του
Τρίτου Ενεργειακού Πακέτου το 2009,
η Ρωσία ήλπιζε ότι οι Nord Stream και South Stream θα μπορούσαν,
τουλάχιστον μερικώς, να γλυτώσουν τις νέες περικοπές. Και σε ένα βαθμό
είχε δίκιο: ο Nord Stream, ένα έργο που χτίστηκε μέσω των διμερών
σχέσεων Ρωσίας και Γερμανίας, κατάφερε να διασφαλίσει την θέση του ως
μέλος των Διευρωπαϊκών Δικτύων (ΤΕΝ).
Αυτό εξαίρεσε τον Nord
Stream και τα έργα που συνδέονταν με αυτόν από διάφορες διατάξεις του
Τρίτου Ενεργειακού Πακέτου, συμπεριλαμβανομένων απαιτήσεων για την
εξασφάλιση της πρόσβασης τρίτων μερών και την αποσύνδεση της
ιδιοκτησίας από τις προμήθειες, επιτρέποντας στην Gazprom να κρατήσει χωρητικότητα που σε διαφορετική περίπτωση θα έπρεπε να δημοπρατήσει σε άλλες εταιρείες.
Ο
South Stream από την άλλη πλευρά δεν ήταν τόσο τυχερός. Παρά τις
προσπάθειες της Ρωσίας να εξασφαλίσει τις ίδιες εξαιρέσεις και για το
νότιο δίκτυο, η Eυρώπη αρνήθηκε να παραχωρήσει θέση στα Διευρωπαϊκά
Δίκτυα (ΤΕΝ).
Με τις περικοπές του ουκρανικού φυσικού αερίου να
μην έχουν ακόμα σβήσει από την μνήμη των Ευρωπαίων καταναλωτών, οι
Βρυξέλλες ήθελαν να μειώσουν την εξάρτηση από την Ρωσία. Επιπλέον, ο
South Stream ανταγωνιζόταν ευθέως τα σχέδια για τον
Νότιο Διάδρομο Φυσικού Αερίου
της Ευρώπης, που είχε στόχο να φέρει φυσικό αέριο στην Ευρώπη μέσω της
Κασπίας και της Μέσης Ανατολής. Ως εκ τούτου, η Ευρώπη αναγνώρισε τον
βασικό ανταγωνιστή του South Stream, τον Nabucco, ως μέλος των
Διευρωπαϊκών Δικτύων και εξαίρεσε από την εξασφάλιση τρίτων μερών τον
ΤΑP, έναν άλλο ανταγωνιστή.
Η
κίνηση των Βρυξελλών
αντανακλούσε την ευρύτερη στρατηγική γύρω από τον Νότιο Διάδρομο και
την διευκόλυνση της κατασκευής μη ρωσικών αγωγών προσφέροντας κίνητρα
και εξαιρέσεις στους ανταγωνιστές της Ρωσίας, μια στρατηγική που
ακολουθεί και σήμερα.
Παρά τα αρχικά αυτά εμπόδια, η Ρωσία
επέλεξε να προχωρήσει τα τμήματα του South Stream που ήταν εντός των
συνόρων της ώστε να μεταφέρει περισσότερο φυσικό αέριο προς την
Μαύρη Θάλασσα ενώ θα περίμενε να ξεκαθαρίσει η ευρωπαϊκή πολιτική για τους αγωγούς, όπως είχε γίνει και με τον Nord Stream.
Μέχρι
το τέλος του 2013, οι Ρώσοι αξιωματούχοι ήταν αισιόδοξοι για το μέλλον
του Southstream. Η Μόσχα είχε εξασφαλίσει την χρηματοδότηση και της
συνεργασίας που χρειαζόταν για το έργο και είχε ήδη ξεκινήσει να
ετοιμάζει συμβόλαια για την κατασκευή υποθαλάσσιων κατασκευών. Εν τω
μεταξύ, η Βουλγαρία είχε ξεκινήσει την κατασκευή του χερσαίου τμήματος
του αγωγού.
Το σημείο καμπής
Το ξέσπασμα της
ουκρανικής κρίσης το Νοέμβριο του 2013 σηματοδότηση την αρχή του τέλους για το σχέδιο του South Stream.
Οι
δυτικές χώρες απάντησαν στην προσάρτηση της Κριμαίας στην Ρωσία στις
αρχές του 2014 με μια σειρά από κυρώσεις κατά Ρώσων αξιωματούχων. Η
κατάρριψη αεροπλάνου της
Malaysia Airlines πάνω από την
Ουκρανία τον Ιούλιο του 2014 οδήγησε σε διεύρυνση των κυρώσεων, αυτήν
την φορά κατά ρωσικών τραπεζών που χρηματοδοτούσαν τον South Stream. Οι
κυρώσεις περιόριζαν την δυνατότητα της Gazprom να χρησιμοποιήσει δολάρια
για την κατασκευή του ακριβού έργου.
Την ίδια ώρα, η
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
είχε ξεκινήσει επίσημα έρευνα στις μονοπωλιακές πρακτικές της Gazprom
και απείλησε να λάβει μέτρα κατά της Βουλγαρίας αν προχωρούσε με την
κατασκευή του South Stream. Η Επιτροπή υποστήριξε ότι τα συμβόλαια δεν
είχαν εγκριθεί με βάση τους κανονισμούς που προβλέπει η Ε.Ε.
Αντιμέτωπη με σκληρές πιέσεις από την Ε.Ε. και τις ΗΠΑ, η
Βουλγαρία σταμάτησε την κατασκευή το καλοκαίρι του 2014, καθιστώντας αβέβαιο το μέλλον του έργου.
Χωρίς
καμία εγγύηση ότι η νομική διαμάχη θα λήξει υπέρ της – και ως εκ τούτου
χωρίς καμία εγγύηση ότι θα μπορούσε να κάνει χρήση του αγωγού – η
Gazprom αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το έργο.Οι σχέσεις ανάμεσα στην
Ρωσία και την Δύση είχαν φτάσει στο χειρότερο σημείο και θα χρειάζονταν
χρόνια προτού βελτιωθούν τόσο ώστε να γίνει βιώσιμο το σχέδιο του South
Stream.
Eνώ η Gazprom θα μπορούσε να
ξεκινήσει από την αρχή
και να ξαναχτίσει το έργο ώστε να ευθυγραμμίζεται με τις νέες
ρυθμιστικές απαιτήσεις, η ολοκλήρωση του θα επιτυγχάνονταν μετά από
χρόνια και η Gazprom είχε ήδη ξοδέψει το 20% με 40% του προϋπολογισμού
για το πρώτο τμήμα του έργου του South Stream.
Και έτσι η Gazprom ήταν αντιμέτωπη με μια ακόμα δύσκολη απόφαση: Να χτίσει έναν αγωγό που το
μέλλον του ήταν τουλάχιστον αμφίβολο
ή να βρει μια εναλλακτική δίοδο. Δεδομένων των οικονομικών πιέσεων που
ασκούσαν στην εταιρεία οι κυρώσεις, καθώς και τις εντάσεις ανάμεσα στην
Ρωσία και την Δύση, η απόφαση της Gazprom να βάλει τέλος στο σχέδιο του
South Stream δεν προκαλεί μεγάλη έκπληξη. Ούτε αποτελεί έκπληξη ότι η
εναλλακτική δίοδος που βρήκε η Gazprom είναι η Τουρκία, το μοναδικό
δρόμο που έχει μείνει στην Ευρώπη που δεν εξαρτάται από χώρες διέλευσης
στην Ε.Ε.
Το συμβόλαιο της Gazprom με την Naftogaz λήγει στο
τέλος του 2018 και η Ρωσία θέλει να αποδείξει στην Ευρώπη ότι θα
σταματήσει να χρησιμοποιεί την Ουκρανία ως χώρα διέλευσης. Καθώς η
Gazprom θα δίνει μάχη με τον χρόνο για να φέρει σε πέρας την εναλλακτική
του TurkStream, θα έχει στο μυαλό της τα μαθήματα που πήρε από την
κατάρρευση του σχεδίου του South Stream.